ΑΚΡΙΤΑΣ ΟΝΤΕΣ ΕΛΑΜΝΕΝ
‘Ακρίτας ‘οντες έλαμνεν σήν παραποταμέαν,
Επέγνεν κι έρτον κι έλαμνεν την ώραν πέντ’αυλάκια,
Επέγνεν κι έρτον κι έσπερνεν εννέα κότια σπόρον.
‘Ερθεν πουλίν κι εκόνεψεν σ’η ζυγονί την άκραν,
Σκούται και καλοκάθεται σή ζυγονί την μέσεν.
-Οπίσ’,πουλίν,οπίσ’πουλίν,μη τρώς την βουκεντρέαν.
Και το πουλίν κελάηδεσεν σαν ανθρωπί’ λαλίαν.
-Ακρίτα μου,ντο κάθεσαι,ντό στέκεις και περιμένεις
Τοένοικο σ’εχάχασαν και την κάλη σ’επαίραν,
Τα’όλον καλλίον τα’άλογο σ’ στρώνε και καβαλκεύνε
Και τα’άλλα τα καθέτερα στέκνε και χλιμιτίζνε.
Ακρίτας παραθύμωσεν,Ακρίτας εθερέθεν.
Κάρφωσεν το βουκέντριν άτ και έστεσεν τα βούδια τ’,
Όλια τα όρνεα φοβερίζ’,τα’όρνεα και τα ραχία,
Τους κλέφτες εφοβέριζεν,να μη κλέφνε το γίνιν
Και τα πουλία φοβέριζεν,να μη τρώγνε το σπόρον.
Αφήν’ και πάει Ακρίτας ‘ ιμ’,ο κρίαρον Ακρίτας,
Ευρίκ’ τα πόρτας ανοιχτά,τα παραθύρια ακλείδια,
Πάει κι ευρήκ’τους μαύρους άτ,στέκνε και χλιμιτίζνε.
Τσ’ αστράφτει σήν Ανατολήν,να’βρίεται σην Δύσιν
Σόν Θόν έσουν,ναι μαύροι μου,τα’εφτάν’και κοντοφτάνει
Κανείς ,κανείς ‘ κ’ ελάλεσεν,κανείς ‘ κ’ επελογέθεν
Και το γιαγούζιν τα’άλογον λαλεί κι απολογάται.
-Ασά κρυφοτα’ί’σματα σ’εφτάνω,κοντοφθάνω.
Απάν’ σ’ ατό ελάγγεψεν,εχπάστεν κι έχ και πάει,
Βουτσοκοπά τον μαύρον άτ’να φτάν’ και κοντοφτάνει.
Ακρίτας ίμ’πρίν να προφτάν’,η κόρ’έρθεν κι εδέβεν.
Ουτζόπουλα επέντεσεν απάν’ σό σταυροδρόμιν.
-Σόν Θόν έσουν ,ουτζόπουλα,πουθέν χαράν εδέβεν
-Κάθαν ώραν χαράν διαβαίν’,κάθαν ημέραν γάμος,
Άμον τα’ατώρνον τη χαράν,άλλο χαράν’ κ’ εδέβεν,
Κάθαν τσατσίν μαλλίν κρατεί,κάθαν λιθάριν αίμαν,
Βουτσοκοπά τον μαύρον άτ,να φτάν’ και κοντοφτάνει.
Ακρίτας ίμ’κ’ επρόφτασεν,η κόρ’έρθεν κι εδέβεν,
Επήγεν κι εταγιάνεψεν σή Δέβας το γεφύριν.
Εκεί κάθουνταν Έλλενοι,ατόναν φοβερίζνε.
-Δεβάστε με,ναι Έλλενοι,τη Δέβαν άς διαβαίνω,
Ο μαύρον έν νέον πουλάρ’,χωρίς τα’ί’ν’ κί μένει,
Η κάλη μ’νέον κόρασον,χωρίς εμέν’ κί στέκει,
(Τον θάνατόν άτ ‘κι νουνίζ’,την κάλην άτ’θυμάται
Αν κρούω και σκοτώνω σας,θα λέγνε με φονέαν
Κι αν’ κι ‘σκοτώνω σας εγώ,θα λέγνε,εφοβέθεν,
Καλλίον’ κι σκοτώνω σας κι άς λέγνε εφοβέθεν.
Κλώσκεται σύρ’τον μαύρον άτ και σο βαθύν λιμνίτσιν,
Βουτσοκοπά τον μαύρον άτ’να φτάν’ και κοντοφτάνει.
Επήγεν κι εταγιάνεψεν και σού καστρί’την πόρταν,
Ο μαύρον εχλιμίτιξεν κι ο κάστρον όλ εσείεν.
Η κόρ’ επαραγνώριξεν, είπεν: Έρθεν ‘Ακρίτας .
-Ανοίξτε με,ναι πορτάρ’,ανοίξτε κι ας εμπαίνω,
Ο μαύρον νέον πουλάριν έν,χωρις τα’ί’ν κί μένει,
Η κόρ’ νέον κόρασον έν,χωρίς εμέν ‘ κι στέκει.
‘Ενοιξαν άτον οι πορτάρ’,εμπαίν’ απέσ’ Ακρίτας.
Άλλοι σκαμνία δίγν’ άτον, άλλοι καυκίν απλώνε
Και σό σκαμνίν άτ κάθεται και το καυκίν επαίρεν.
-Για σούς, για σούς Ακρίτα μου και μη πολυλογίζεις
Αδά μεγάλον στράτεμαν,εσένα κυνηγάει.
Έσυρεν το σπαθίτσιν άτ ασό χρυσόν θεκάριν,
Χίλιους μπροστά τ’ εσκότωσεν και μύριους από πίσω,
Άλλα τρακόσιους Βάραγγους σή Δέβας το γεφύρι.
Επαίρεν την κόρ’ κι έφυεν εννέα πουρνοβράδια,
Έβγαλεν ασόν κόλφον άτ απ’ όλα τα γεννέας.
-Για φά,κόρη,για φά κόρη, κιοζέτεψον τα στράτας.
Ακρίτας επεκούμπιξεν ,έναν ύπνον επείρεν.
Η κόρ’ τερεί το πέραν κιάν , φουσάτον κατηβαίνει,
Εντρέπεται να λέει άτον, φουσάτον κατηβαίνει.
Τα δάρκυα τ’ ς εκατήβαιναν σ’ Ακρίτα την καρδίαν.
-Εγνέφιξεν κι ‘Ακρίτας μου ασό γλυκήν τον ύπνον.
-Κόρη, εκείν’ που έρχουνταν ,κανέναν’ κ’εγνωρίζεις:
-Μπροστά πού έρτ ’ο καβαλάρ’ τς , ομοιάζ’ να έν ο κύρη μ’
Κι εκείν’ οι μαύροι αλογάντ, ομοιάζν’ ν’α είν’ τα’ αδέλφια μ’
Και ‘κείνε η γερανόφορος ομοιάζ’ να εν η μάνα μ’.
***********************
Έλαμνεν =όργωνε
Κότια,ένικ,κότ’=μέτρο βάρους (16 οκάδες )
Ζυγονί=ζυγού
Βουκεντρέαν=βουκεντριά
Καθέτερα=κατώτερα,λιγότερο αξία
Γίνιν=ινί
Ακλείδια=ακλείδωτα,ανοιγμένα
Γιαγούζιν=αυτό που έχει μαύρο στιλπνό χρώμα
Ελάγγεψεν=πήδησε
Ουτζόπουλα=πουλιά πετούμενα
Ατώρνον=τωρινό,σημερινό
Τσατσίν=λεπτό και ξερό κλαδί θάμνου
Εταγιάνεψεν=έφτασε,κατέφτασε
Δέβας=της διάβασης
Τα’ί’ν=τροφή ζώου
Καυκίν=ποτήρι κεράσματος
Βάραγγους=ξένους μισθοφόρους,φρουροί στα ανάκτορα
Γεννέας=είδη,ποικιλίες
Κιοζέτεψον=κοίταξε,έλεγξε,φύλαγε
Εγνέφιξεν=ξύπνησε
Γερανοφόρος=ντυμένη στα γαλάζια.
****************************
Α.- ΟΤΑΝ ΑΚΡΙΤΑΣ ΟΡΓΩΝΕ
Όταν Ακρίτας όργωνε στου ποταμού την άκρη,
Πηγαινοερχόταν κι όργωνε την ώρα πέντε αυλάκια,
Παγαινοερχόταν κι έσπερνε με τα σακκιά το σπόρο.
Ήρθε πουλί και στάθηκε ‘κεί στου ζυγού την άκρη
Κι ύστερα καλοκάθεται μεσ’ στου ζυγού την άκρη
Κι ύστερα καλοκάθεται μεσ’ στου ζυγού τη μέση.
-Φύγε πουλί, φύγε πουλί, μη σούρθει το βουκέντρι.
Και το πουλί κελάηδησε μ’ ανθρώπινη φωνούλα.
-Ακρίτα μου, τι κάθεσαι κι ανέμελα τι στέκεις;
Το σπιτικό σου χάλασαν κι άρπαξαν την καλή σου,
Το πιο καλό σου τα ’άλογο το κάνανε δικό τους
Και τα’ άλλα τα κατώτερα θλιμμένα χλιμιντρίζουν.
Ακρίτας παραθύμωσε και θέριεψε περίσσια,
Καρφώνει το βουκέντρι του και σταματά τα βόδια.
Πουλιά, βουνά και λαγκαδιές τ ’αγριοφοβερίζει,
Τους κλέφτες τους φοβέριζε, να μη το γινί κλέψουν
Και τα πουλιά φοβέριζε, να μη το σπόρο φάνε.
Και ξεκινά ο Ακρίτας μου και σειέται σαν κριάρι,
Βρίσκει τις πόρτες ανοιχτές μα και τα παράθυρα
Και τα’άλογα του στην αυλή στέκουν και χλιμιντρίζουν.
-Ποιος στράφτει στην Ανατολή και βρίσκεται στη Δύση,
Ποιος μαύρος τάχα από σας μπορεί για να προφτάσει;
Και τα’άλογα βουβάθη καν, κανένα δε μιλάει
Κι ένα πουλάρι μοναχά λαλεί κι απολογιέται.
-Αφού με κρυφοτάιζες ,θα φτάσω,θα προφτάσω.
Ευτύς το καβαλήκεψε, σαν αστραπή πηγαίνει.
Τον μαύρο του βιτσοκοπά. Αχ,πότε να προφτάσει.
Αργά τόμαθε Ακρίτας μου κι η κόρη πέρα εχάθη.
Πετούμενα συνάντησε πάνω στο σταυροδρόμι,
-Πουλάκια μου να σας χαρώ,διάβηκε κάνας γάμος;
-Χαρές και γάμοι ολημερίς περνούν κι αντιπερνούνε,
Μα γάμο σαν το σημερινό δεν είδαμε ποτέ μας ,
Οι θάμνοι γέμισαν μαλλιά κι οι πέτρες όλες αίμα,
Βιτσοκοπά το μαύρο του, να φτάσρι να προφτάσει.
Ακρίτας μου δεν πρόφτασε κι η κόρη χάθη πέρα.
Σ’ένα γεφύρι ξακουστό φτάνει και κοντοστέκει.
Εκεί φυλάγουν Έλληνες κι αυτόνε φοβερίζουν.
-Παρακαλώ σας, Έλληνες ,αφήστε να περάσω,
Πουλάρι νιό ο μαύρος μου ,δεν στέκει πεινασμένο,
Κοράσι νιό το ταίρι μου, δίχως εμέ δεν στέκει,
(τον θάνατό του δεν ψηφά, θυμάται την καλή του)
Αν σας σκοτώσω Έλληνες, φονιά θε να με πούνε
Κι αν δεν σκοτώσω εγώ εσάς, δειλό θε να με πούνε.
Δεν σας σκοτώνω κι άς με πούν ’δειλό και βοβιτσιάρη.
Αλλάζει δρομολόγιο, λιμνούλα προσπερνώντας ,
Βιτσοκοπά το μαύρο του ,να φτάσει, να προφτάσει.
Και να! Φτάνει και στέκεται στου κάστρου μπρός την πόρτα
Και χλιμιντρίζει τα’ άλογο και σειέται όλο το κάστρο.
Η κόρη καλογνώρισε κι είπε: Ακρίτας ήρθε!
-Ανοίξτε μου πορτάρηδες ,ανοίξτε νάμπω μέσα,
Πουλάρι νιό ο μαύρος μου, δεν στέκει πεινασμένο,
Κοράσι νιό το ταίρι μου, δίχως εμέ δεν στέκει.
Ανοίγουν οι πορτάρηδες κι Ακρίτας μπαίνει μέσα,
Άλλοι σκαμνιά του βάζουνε κι άλλοι κέρασμα δίνουν
Κι ‘ Ακρίτας καλοκάθεται ,το κέρασμά τους παίρνει.
-Γιά σώπα, σώπα, Ακρίτα μου και μη πολυκαυχιέσαι,
Εδώ μεγάλο στράτευμα, εσένα κυνηγάει.
Τραβάει κείνος το σπαθί απ’το χρυσό θηκάρι,
Εμπρός τους χίλιους σκότωσε και μύριους από πίσω
Κι άλλους τρακόσιους βάραγγους στο ξακουστό γιοφύρι.
Την κόρη πήρε κι έφυγε μερόνυχτα εννέα
Κι όλα του κόσμου τα καλά τα βγάζει από τον κόρφο.
-Φάε γυναίκα μου γλυκειά και φύλαγε τους δρόμους.
Ακρίτας παρανύσταξε κι ολόγλυκα κοιμήθη.
-Κι η κόρη βλέπει πέρα ‘κεί, φουσάτο κατεβαίνει
Κι η δόλια, πώς να του το πεί, φουσάτο κατεβαίνει;
Τα δάκρυά της τρέχανε στ’ Ακρίτα της το στήθος .
Και ξύπνησε Ακρίτας μου απ’ τον γλυκό τον ύπνο.
-Καλή μου, απ΄ το φουσάτο εκεί, κανένα δεν γνωρίζεις;
-Μοιάζει με τον πατέρα μου μπροστά ο καβαλάρης ,
Θαρρείς κι είναι τα’ αδέλφια μου οι αλογάδες πίσω
Και παραδίπλα η μάνα μου, ντυμένη στα γαλάζια.
**********************
ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΣΧΟΛΙΑ
Στέκει ανάμεσα ουρανού και γής. Κυριαρχεί μέσα στο φόντο της Ιστορίας η ηρω’ι’κή του μορφή. Αγωνίζεται έξη αιώνες (από τον 6Ο εως τον 12Ο ) στα σύνορα του Βυζαντίου, ενάντια σε Σαρακηνούς ,απελάτες και άλλους ποικιλώνυμους εχθρούς του Έθνους. Έχει πλήρης συνείδηση της αποστολής του. Μάχεται για τα ιδεώδη του πολιτισμού.
Ενώ ο Ακρίτας ποτίζει με ιδρώτα τη γή, αφήνει ξαφνικά το αλέτρι. Αρπάζει τη σαίτα, όταν η Θεία Πρόνοια με το στόμα ενός πουλιού του φέρνει το θλιβερό μήνυμα, ότι του χάλασαν το σπίτι κι άρπαξαν την καλή του. Τινάζει τα φτερά της ατσάλινης ψυχής του, γίνεται γίγαντας. Δρασκελίζει βουνά και λαγκαδιές .Κατατροπώνει τους άρπαγες. Απελευθερώνει τη γυναίκα του. Γυρίζει στο κάστρο του θριαμβευτής.
Δεν είναι ο ήρωας συγκεκριμένος ,επώνυμος. Είναι η εκάστοτε θρυλική μορφή, που ενσαρκώνει έναν ολάκερο λαό.
Αντανακλά ο ηρωισμός του, με τρόπο συμπυκνωμένο, θρυλικές μορφές από την περιοχή των Ελληνικών μύθων.
Τον θαυμάζει ο λαός .Εμψυχώνεται από το μεγαλείο του.
Με βάση τη θεωρία της ‘’μονογεννέσεως’’ το τραγούδι του Ακρίτα τον Πόντο έχει αρχική Πατρίδα.Στις μακρινές εκείνες επάλξεις στα ‘’άκρα’’ του Έθνους αγωνίζεται τούτος ο ήρωας .
Ο νομάζεται Ακρίτας γιατί δουλεύει και μάχεται στα άκρα,στα πιο μακρινά σύνορα του Ελληνισμού.
Η Ποντιακή μούσα προσδιορίζει ρεαλιστικά την ψυχοσύνθεση του Ακρίτα.Φανερώνει την πίστη του σε Εθνικά,κοινωνικά και οικογενειακά ιδεώδη.Διαλαλεί την αγάπη του για τον άνθρωπο.
Έτσι, η μορφή του Ακρίτα,φωτεινή και αθάνατη,ανυψώνεται μεσούρανα,σαν δόξα του παρελθόντος,σαν λάμψη του μέλλοντος.
Η Ενέργεια συγχρηματοδοτείται σε ποσοστό 75% από το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο
